I. GİRİŞ
Günümüzde yaşamakta olan 26 memeli ordosundan 3’ü (%11.5) (Notoryctemorpha, Insectivora, Rodentia); 136 familya’dan 11’i (%8.1); 1135 genus’tan 50’si (%4.4); 4629 türün 285’i (%6.2) yer altı (subterranean) yaşamına uyum sağlamışlardır (Nevo,1999). Ellobius cinsinin dahil edildiği Arvicolidae familyası üyelerinin erken Miosen dönemine ait fosillerine rastlanmış olup orta ve üst Oligosene’de 35-30 milyon yıl önce, bu dönemdeki kuraklığın artışına bağlı olarak ortaya çıktıkları tahmin edilmektedir (Nevo, 1982, 1991).
Anadolu’da yer altı yaşama uyum sağlamış Insectivora (Talpidae) ve Rodentia (Spalacidae ve Arvicolidae) ordosuna bağlı türler bulunmaktadır. Talpidae familyasından Talpa cinsinin türleri; Spalacidae familyasından Spalax türleri ve Arvicolidae familyasından Arvicola, Ellobius ve Prometheomys cinslerinin türleri yaşamaktadır.
Ellobius cinsi Palaearktik bölge hayvanları olup İran, Azerbaycan, Ermenistan, Kafkaslar ve Doğu Anadolu’dan Moğolistan’a kadar olan bölgede dağılış gösterirler (Ognev 1950, Ellerman ve Morrison-Scott 1951, Walker 1964, Lay 1967, Hasinger 1973, Roberts 1977, Corbet 1978, Corbet ve Hill 1991).
Bu cinsin dört türü yaşamakta ve Avrupa’da üst Pliosene ait bir fosil cinsi bulunmaktadır (Darlington 1957).
Resim 1. Ellobius lutescens
Ellobius lutescens türü Thomas (1897) tarafından Van’dan toplanan ve British Museum’a W.H. Williamsi tarafından gönderilen 6 örneğe dayanılarak tanımlanmıştır.Anadolu’da bu türün yaşadığı bilinmesine ragmen dağılış alanları, karyolojileri, ekolojik ve biyolojik özellikleri ayrıntılı olarak bilinmemektedir (Resim 1).
Bu çalışmanın amacı Ellobius cinsinin Türkiye’deki dağılış alanlarının sınırlarını, coğrafik varyasyonlarının bulunup bulunmadığını, üreme, beslenme, populasyon yapısı ve bazı biyolojik özelliklerinin ortaya çıkarılmasıdır. Bu amaçla bu proje gerçekleştirilmiştir.
1.1. Memelilerin Anadolu’ya Girişi
Eosen (34 milyon yıl önce) sonuna gelindiğinde Avrupa ile Asya arasındaki denizin ortadan kalkmasıyla oluşan kara köprüleri Oligosen’de Asya’dan Avrupa’ya memeli hayvanların geçişine olanak sağladı. Birçok Rodentia türü Avrupa’ya geçtiler. Oligosen sonlarına doğru Alp sisteminin yükselmesiyle Anadolu kara parçası ile Dinarid-Pelagon-Anadolu kara köprüsü oluştu. Asya’dan Avrupa’ya geçen hayvanlar bu yolla yaklaşık 23 milyon yıl önce Anadolu’ya girmeye başladılar (Şekil 1). Anadolu’nun karasal fosil memeli faunasının ilk oluşumu 16.3 milyon yıl önce (erken Miosene sonu) büyük tektonik olayların öncülüğünde başlar. Afrika-Asya karasal memelilerinin Anadolu’ya girmesini engelleyen Neo-Tetis Okyanusunun, Arap levhasının Anadolu levhası’na çarpmasıyla (Erken Miosene sonu) Neo-Tetis Okyanusunun bu bölgedeki (Bitlis Okyanusu) denizsel alanları kaybolmaya başlamış, oluşan kara köprüleriyle Afrika-Arabistan-Anadolu ve Asya’dan birçok memeli hayvan Anadolu’ya girmiştir (erken Miosen sonu-Orta Miosene başı, 16.3-14.2 milyon yıl önce) (Kosswig 1955, Sakınç 1994, Sakınç ve Ülgen 1998).
Şekil 1. Postglasial dönemde hayvanların Anadolu’ya giriş yolları (Koswig,1955)
Orta Pleistosen’de soğuk, nemli bir kış ve kuru bir yaz hüküm sürmüştür. Bu dönemde birçok dalgalanma şeklinde buzullaşma görülmektedir. Günz, Mindel, Riss, ve Würm adı verilen buzul ve buzullararası dönemlerle bilinen Pleistosen’de buzulların ilerleyip gerilemesi o dönemin flora ve faunasını önemli ölçüde etkilemiştir (Demirsoy, 1999).
Arap levhası ve Güneydoğu Anadolu’nun birleşmesiyle oluşan kara köprüleriyle Erken Miosene döneminde Anadolu’daki memeli hayvan tür sayısında ve çeşitliliğinde artış olmuştur. Geç Miosene’de Karadeniz ile Hazar Denizi arasında kara köprüsünün kurulmasıyla birçok karasal hayvanların Anadolu’ya geçişlerine imkan sağlanmıştır (Şekil 2). Bitlis okyanusu’nun çekilmesiyle; erken Miosene’nin sonundan, orta Miosene kadar olan dönemde Anadolu’ya memelilerin temel göçü başlamıştır (Görür, ve. ark., 1995). Eremial elemanların girdiği kapılar ise Iğdır-Aralık üçgeni ve güneydeki Hakkari-Van platosudur (Demirsoy, 1999).
Şekil 2. Buzul ve Buzullararası dönemlerde, değişik fauna elemanlarının Anadolu’ya giriş yolları (Demirsoy, 1999)